“Kamillik” Vətəndaşların Hüquqi Maarifləndirilməsi İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə “İnformasiya texnologiyalarından səmərəli istifadə etməklə mədəni müxtəlifliyin təbliği və “Multikultural Azərbaycan” internet səhifəsinin (multikultural.az) yaradılması” layihəsini həyata keçirir. Layihə çərçivəsində azsaylı xalqların informasiya texnologiyalarından istifadə imkanları öyrənilir və onları təmsil edən mədəniyyət mərkəzlərinin fəaliyyəti öyrənilir. Müsahibimiz  “Azəri Tat Mədəniyyət Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri Elman Əhmədovdur. E.Əhmədovla Azərbaycan tatları və onların sosial-mədəni durumu ilə bağlı söhbət etdik:   

- “Azəri Tat Mədəniyyət Mərkəzi” İctimai Birliyi 1990-cı ildə professor Maqsud Hacıyev tərəfindən təsis edilib, 14 dekabr 1990-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata alınıb və 16 mart 2017-ci il tarixində təkrar qeydiyyatdan keçib. 

Mərkəzin fəaliyyəti əsasən nədən ibarətdir?

- Əlbəttə, ötən dövr ərzində müəyyən işlər görülüb. Xüsusən də Maqsud Hacıyev tərəfindən “Tat şairlərinin şeirləri” (1994), “Azərbaycan tatlarının dili” (1995), Azərbaycan şairlərinin şeirlərinin nümunələrinin tat dilinə tərcümələri (1997), “Azərbaycan tatlarının dili”, “Tatların tarixi-etnoqrafik oçerki”  (2009) və s. kitabları çap olunub. 2016-cı ildə İradə Məlikova tərəfindən tərtib edilmiş “Azərbaycanda yaşayan xalqların atalar sözləri və deyimləri” kitabına tatların 100-ə yaxın atalar sözü və deyimləri, “Azərbaycanda yaşayan xalqların əfsanə, rəvayət və nağılları” kitabına isə iki tat nağılı daxil edilib. Eyni zamanda musiqi kollektivi (“Xına yaxdı” folklor ansamblı) yaradılıb. Həmçinin sosial məsələlərlə də məşğul oluruq. Belə ki, “Azəri Tat Mədəniyyət Mərkəzi” İctimai Birliyi 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında QHT-na Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə yardımı ilə Quba rayonunun Çiçi-Səbərlər bələdiyyəsi ərazisində 1500 metr məsafədən kəndə su xətti çəkib.  

Azərbaycan tatlarının tarixi haqqında söhbət edək. Tatların tarixinin tədqiqi Sizi qane edirmi?  

- Azərbaycanda türk dilli azərbaycanlılarla yanaşı ləzgilər, udinlər, kürdlər, talışlar, tatarlar, tatlar və başqa xalqlar da yaşayır. Türk dilli azərbaycanlılara nisbətən azlıq təşkil edən tatlar müxtəlif dövrlərdə dilçilərin, tarixçilərin, sənətşünasların diqqətini cəlb edib, onların tarixi, dini, dili, etnoqrafiyası müəyyən dərəcədə tədqiq olunub. Tədqiqatçılar belə nəticəyə gəliblər ki, şifahi (qədim xalq mahnılarında, atalar sözlərində) və yazılı (Orxon-Yenisey abidələri, Mahmud Kaşqarinin “Divani lüğət üt-türk əsəri, həmçinin “Kitabi Dədə Qorqud” və s.) mənbələrdə bizə gəlib çatmış “tat” termini “yad”, “xarici”, “özgə” mənalarında istifadə olunub. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, onların arasında tatların mənşəyi barədə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Belə ki, İ.H.Əliyev, İ.M.Diyakonov, E.A.Qrantovski, R.M.Maqomedov və başqalarına görə tatlar e.ə. II-I minilliklərdə Azərbaycana gəlmişdir. K.H.Əliyev, M.E.Mədətov və başqalarına görə tatlar e.ə VII əsrdə Azərbaycana köçüb gəlmiş qədim tayfalarla yanaşı, burada məskən salmış ari qrupuna mənsub İran tayfalarındandır. N.Zeydlits, E.A.Poxomov və başqalarına görə tatlar Sasanilər dövründə şimal tayfalarından qorunmaq üçün köçürülmüşlər. Tatların adının mənşəyindən bəhs edən P.K.Juze onların bu əraziyə gəldiklərindən xeyli sonradan tat adlandırıldıqları qənaətinə gəlmiş, A.L.Qryunberq, L.X.Davıdova isə bu ideyaları müdafiə etmişlər.
Tədqiqatçılar tatların etnik mənşəyini araşdıraraq belə qənaətə gəlmişlər ki, onlar şimal-şərqi Azərbaycanın tarixi inkişafında, xüsusilə Şirvanşahlar dövlətinin ictimai-siyasi inkişafında mühüm rol oynamışlar.

Tatlar təkcə burda – yəni Azərbaycanda yaşayıb?

- Xeyr. Şimali Azərbaycanda yaşayan etnik qruplardan biri olan tatlar, eyni zamanda Cənubi Azərbaycan vilayətlərində, Dağıstanda və Şimali Qafqazda da yaşamışlar. 
Şimali Azərbaycanda tatlar əsasən şimal-şərq bölgələrində məskən salıblar. Məsələn, Şirvan və Dərbəndin tarixi inkişafından bəhs edən V.F.Minorski qeyd edirdi ki, X-XI əsrlərdə bu ərazilərdə yaşayan əsas əhalidən biri məhz tatlar olmuşdur. Akademik Ziya Bünyadov da XIII əsrin əvvəllərində Şirvan əhalisinin xeyli hissəsinin tatlar təşkil etdiyini yazırdı. 

Hazırda tatlar daha çox Azərbaycanın hansı ərazilərində yaşayırlar? 
 
- Tatlar Azərbaycan ərazisində, kompakt şəkildə Quba rayonunun Afurca, Baş Talabı, Qam-Qam, Qənidərə, Zərqova, İsnov, Yerfi, Güləzizi, Ördüc, Sirt Çiçi, Talabi, Şabran rayonunun Bilci, Qələgah, Quşçu, Gəndob, Ləcədi, Ərüsküş, Zağlı, Zeyvə, Kunçal, Dəhnə, Siyəzən rayonunun Saadan, Dərə Zarat, Zarat, Çaraq, Xızı rayonu üzrə Ağdərə, Almakolu, Əmbizlər, Köhnə Qışlaq, Köhnə Quşçu, Kunüşə, Gilənəva, Gülah, Giləzi,  Nəsirli, Tıxlı, İsmayıllı rayonu üzrə Lahıc qəsəbəsi, Əhən, Buynuz, Zarat, Cülyan, Şamaxı rayonunun Məlhəm, Müdri, Tullar, Himran, Bakının Balaxanı, Suraxanı, Novxanı, Kürdəxanı, Binəqədi, Biləcəri, Bilgəh, Bülbülə, Şaqan, Corat kəndlərində  məskunlaşmışlar. 
Tatlar həmçinin Oğuz, Qəbələ, Qusar, Xaçmaz və Abşeronun kənd  və  qəsəbələrində, bəzi qərb rayonlarında pərakəndə şəklində yaşamaqdadırlar.

Tatların sayı ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?

- 1897-ci ilin kameral siyahıyaalınmasına görə, Azərbaycan ərazisində müsəlman tatların sayı 124683 nəfər, yəhudi tatların sayı 3494, xristian tatların sayı isə 591 nəfər təşkil edib. 
1989-cu ilin siyahıyaalınmasına görə, Azərbaycan Respublikasının ərazisində 31000 müsəlman, 19000 nəfər yəhudi tatları yaşayırlar. 

Tatların dini etiqadları da müxtəlifdir...  

- Bildiyiniz kimi, hər bir xalqın, hər hansı bir dini qəbul etməsinin mühüm tarixi prosesi mövcuddur. Tarixdə müxtəlif tayfa və xalqlar ayrı-ayrı dini etiqadlara sitayiş etmişlər. Hətta eyni bir xalq tarixi proseslərin inkişafı nəticəsində öz dini etiqadlarını bir neçə dəfə dəyişməyə məcbur olmuşdur. 
Əlbəttə, digər xalqlar və etnoslar kimi tatların da ilkin dini etiqadları olmuşdur. Belə ki, II minilliyin sonu, I minilliyin əvvəlində Xəzər ətrafı bölgələrə köçən Hind-Avropa dilli xalqların dini etiqadları bütpərəstlik olmuşdur. Tatlar daşa, dəmirə, ağaca və başqa cisimlərə sitayiş etmişlər. 
Hazırda da tatlar arasında bu etiqadın əlamətləri qalmaqdadır. Məsələn: un anbarına un töküldükdən sonra, bərəkətli olsun deyə ora daş qoyulur və ya günahların yumaq üçün müqəddəs sayılan yerə daş qoyulur. Tarixin inkişaf prosesinin təsiri nəticəsində tatların dini etiqadlarında da dəyişiklik baş vermişdir.
Maraqlıdır ki, bəzi alimlər (A.İ.Tumenev, İ.Ş.Anisimov və b.) hesab edirlər ki, çox da böyük olmayan bu etnik qrup, vaxtı ilə üç dini etiqada parçalanmışdır. Digər qrup alimlər (M.E.Mədətov, M.İ.Hacıyev və b.) isə hesab edir ki, ermənilər və yəhudilər  tatların əksəriyyət təşkil etdiyi ərazilərdə, çoxluğun əhatəsində yaşadıqları üçün tat dilini qəbul ediblər.
Azərbaycanda yaşayan tatların da böyük əksəriyyəti İslam dinini qəbul etmişdir.
Tatların İslam dinini qəbul etməsinin əsas səbəbi, bütün Azərbaycan xalqı kimi ərəb istilasından sonra ərəblərin müsəlmanlaşdırma siyasəti olmuşdur.  
Hazırda Azərbaycanda yaşayan tatların böyük əksəriyyəti müsəlman tatlarıdır ki, bunların da sünni və şiə təriqətinə mənsub olanları var. Azərbaycanda müsəlman tatlarla bərabər yəhudi  tatlar da yaşayırlar. Onlar yığcam şəkildə Quba rayonunun Qırmızı Qəsəbə adlanan yaşayış məntəqəsində, İsmayıllı rayonunun Mürcü kəndində, Oğuz rayonunun eyni adlı qəsəbəsində də məskunlaşıblar. 
Yəhudi tatlar, Qusar, Xaçmaz, Qəbələ və başqa yerlərdə də pərakəndə şəklində yaşamaqdadırlar. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda  müsəlman və yəhudi tatlarla bərabər, Şamaxı rayonunun mədrəsə kəndində və Şabran rayonunun Kilvar kəndində (qriqoryan) xristian tatları da yığcam şəkildə yaşamışlar. Keçən əsrin 90-cı illərində onlar Azərbaycandan köçüb getmişlər.

Tat dili ilə bağlı vəziyyət nə yerdədir, qoruyub saxlaya bilmisinizmi? 
 
- Əvvəla qeyd edim ki, tat dilinin üç dialekti və dilin xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənən ləhcələri mövcuddur. Yəhudi, xristian və müsəlman tat dilləri, tat dilinin bir-birindən fərqlənən dialektləridir. 
Tat dilinin xristian dialektində tatların çox az bir qismi danışdığı üçün bu dialektdə demək olar ki, ləhcələr yoxdur. 
Yəhudi tatların dilində də demək olar ki, ləhcə yoxdur. Yalnız Azərbaycanda yaşayan yəhudi tatlarla, Dağıstanda yaşayan yəhudi tatların müəyyən fərqləri hiss olunur.
Tədqiqatçılar Azərbaycanda yaşayan müsəlman tatların danışdığı dili üç qrupa ayırır: birinci qrupa  - Quba, Şabran, Qonaqkənd və s. rayonlarda yaşayan tatların danışıq ləhcəsi aid edilir ki, bunu Şimal qrupu adlandırmışlar. İkinci qrup - mərkəz qrupu isə Dağquşçu və Xızı ləhcəsində danışanları özündə birləşdirir. Üçüncü qrup, cənub qrupu isə Bakı ətrafı kəndlərdə, Şamaxıda və Lahıcda yaşayan tatların danışdığı ləhcəni özündə birləşdirir.
Qeyd edim ki, müsəlman tatların danışdığı ləhcələr də bir-birindən müəyyən qədər fərqlənən şivələrə bölünmüşdür.
Tat dilinin dialektlərə parçalanmasının əsas və başlıca səbəbi onların ayrı-ayrı dinlərə sitayiş etməsidir. Din cəhətdən bir-birindən fərqlənən tatların dillərində də zaman keçdikcə fərqlər əmələ gəlib və bu fərqlər onların məişət şəraitinə də sirayət edib.
Dillər arasında fərqlərin yaranmasında tarixi-coğrafi şərait də mühüm təsirə malik olub. Uzun müddət bir yerdə yaşamış müsəlman tatlarla xristian tatlarının (Şabran rayonunun Zeyvə və Kilvar kəndləri) dilləri arasındakı fərq, onlardan nisbətən şimalda yaşayan yəhudi tatlarının (Quba, Qırmızı Qəsəbə) dili ilə bu iki dialekt arasındakı fərqdən xeyli az olub.
Tat dilinin müxtəlif ləhcələrə bölünməsinin bir səbəbi də onların əsasən dağlıq ərazilərdə yaşayaraq kənd təsərrüfatı ilə məşğul olması və qarşılıqlı əlaqələrin zəifliyi olmuşdur. Bütün bunlara baxmayaraq, tatların ümumi bir şifahi ədəbiyyatı yaranmışdır. Tatların məxsusi nəğmələri, nağılları, atalar sözləri və deyimləri mövcuddur.
Tatlar Azərbaycanda yaşayan xalqlarla, əsrlərlə davam edən qarşılıqlı əlaqə nəticəsində, vahid elm, mədəniyyət və incəsənət yaratmışlar. Tatların tarixi, dili, mədəniyyəti uzun əsrlər boyu Azərbaycanın və Qafqazın digər xalqlarının tarixi, dili, mədəniyyəti ilə yanaşı inkişaf etmişdir. 

Tatların təsərrüfat həyatını necə xarakterizə edərdiniz: dağda və şəhərdə yaşayan tatlar nə işlə məşğuldurlar? 

- Yaşadıqları əraziyə görə tatlarda təsərrüfat həyatı müxtəlif istiqamətlərdə inkişaf etmişdir. Məsələn, Quba-Xaçmaz zonasında yaşayan tatların əsas məşğuliyyəti bağçılıq, heyvandarlıq, Şabran - Abşeron zonasında yaşayan tatların isə üzümçülük və heyvandarlıq olub. Bu fəaliyyət sahələrindən asılı olaraq ağacların becərilməsi, meyvələrin yığılması, qurudulması və saxlanması ilə bağlı müəyyən alətlər (ağacları budamaq üçün), qurğular (meyvələri qurutmaq üçün təndir, kürə), yeraltı və yerüstü anbarlar və sairə yaratmışlar. Meyvələri həm qurutmuş, həm də müxtəlif mürəbbələr, doşab, rub (turşu) hazırlamışlar. Tatlar həm də üzümün emalı sahəsində müəyyən işlər görüblər. Belə ki, üzümdən kişmiş, mürəbbələr, sirkə, abqora və s. istehsal edir, əncirdən müxtəlif çərəzlər hazırlayırlar. Ehtiyaclarını ödəmək üçün taxıl və bostan bitkiləri də əkib becərirlər.
Digər tərəfdən, tatlar əsasən kəndlərdə yaşadıqları üçün, heyvandarlıq sahəsi də onların məşğuliyyətləri üçün xarakterik olmuşdur. Onlar iribuynuzlu heyvanlarla bərabər qoyunçuluq və dəvə saxlamaqla da məşğul olmuşlar. Tatların fəaliyyətləri üçün yaşadığı coğrafi  ərazilərdən asılı olaraq balıqçılıq və ovçuluq da xarakterikdir.

Tatların həm də maddi mədəniyyəti zəngindir.

- Haqlısınız. Tatlar Azərbaycan ərazisində yaşadıqları dövrlərdən bu günə kimi yüksək sənətkarlıq mədəniyyəti ilə qarşılaşmışlar.  Bu səbəbdən onlar həm öz mədəniyyətlərini, həm də oturaq xalqın mədəniyyətini inkişaf etdirmişlər. Əlbəttə, bu zaman qarşılıqlı təsiri heç cür inkar etmək olmaz.
Zəngin təbii xammal ehtiyatları, əkinçilik və maldarlıq imkan vermişdir ki, burada müxtəlif sənət sahələri meydana gəlsin. Daş işləri, misgərlik, zərgərlik, dulusçuluq, toxuculuq, tikmə sənəti və s. sahələrdə tatlar ümumi Azərbaycan sənətkarlığının inkişafında öz töhfələrini vermişlər. Metalişləmənin mühüm sahələrindən olan misgərlik əhalisinin əksər hissəsi tatlar olan İsmayıllı rayonunun Lahıc qəsəbəsində hələ də qalmaqdadır. 
Misgər emalatxanalarında texnoloji proseslər, bu günün baxışıyla baxanda, primitiv görünən əritmə və döymə üsulları ilə yerinə yetirilmişdir. Misi əritmək məqsədilə körükdən və gil qəliblərdən istifadə olunmuşdur. Bunlara baxmayaraq, Lahıc misgərləri məişətdə istifadə olunan qablardan tutmuş, bəzək əşyalarına kimi sənət nümunələri yaratmışlar. Qeyd etmək lazımdır ki, Lahıcda papaqçılıq, zərgərlik, silah qayırma və s. sənət sahələri də inkişaf etmişdir. Bir sözlə, tatlar arasında sənətkarlığın müxtəlif sahələri  geniş yayılmışdır. 

Tat xalçaları... Hətta bu xalçaların Avropa, Amerikaya qədər gedib çıxdığı söylənilir.  

- Bəli, xalçaçılıq sənəti tatlarda xeyli inkişaf edib. Bu sənət, yunun ilkin emalından (yunun yuyulması və darağa alınması) başlayaraq ipliyin (daraqdan çıxmış yundan ibtidai quruluşda) hazırlanmasına və boyanmasına kimi uzun bir yol keçib.
Xalçaçılıq sənəti sahəsində Quba rayonunun ərazisində yerləşən tatların yaşadıqları Çiçi kəndinin xalça sənətkarları hələ orta əsrlər dövründən özünə layiqli yer tuta bilmişdir.
Çiçi kəndində əsasən dörd çeşiddə xalçalar toxunmuşdur. Bunlardan “Sirtçiçi”, “Xırdagülçiçi, “Alçagülçiçi” xalça çeşidləri kompozisiyalarına görə bir-birinə yaxındırlar. Xalçalarının ümumi kompozisiyasını onun səthində üfüqi və şaquli istiqamətdə biri-birini tamamlayan xırda güllərin (alça gülü) olması təşkil edir. 
Çiçi xalçalarının  ən geniş yayılmış növü el arasında “İsbigülçiçi” (Azərbaycan dilində “Ağgül Çiçi”) kimi tanınan “Qollu Çiçi” xalçasıdır. Bu xalça indi, təkcə Çiçi kəndində deyil, Türkmənistanda, Dağıstanda, Qarabağda, Şirvanda və başqa yerlərdə də geniş şəkildə toxunmaqdadır. 
Bu kompozisiya rəngarəngliyi və gözəlliyi ilə yaxın və Orta Şərqdə, sonralar isə daha geniş miqyasda şöhrət qazanmışdır. 
XVIII - XX əsrin əvvəllərinə aid Çiçi xalçalarının nümunələri Böyük Britaniyanın Viktoriya, ABŞ-ın Metropoliten, Azərbaycanın tarixi, Azərbaycan xalçası və s. muzeylərində saxlanılır. Tat xalça sənətkarlarının “Çiçi” xalça kompozisiyalarından başqa “Quba”, “Qonaqqkənd”, “Cek”, “Cimi”, “Pirəbədil”, “Zeyvə”, “Afurca” və  başqa xalça çeşidlərinin inkişafında xüsusi rolu olub.

N.Niftiyev