Xankəndi haqqında nə bilirik?

Xankəndinin 270 illik tarixi var. Bu şəhər XVIII əsrin axırlarında Qarabağ xanlıqlarının başçılarının – xanların istirahəti üçün yaşayış məskəni kimi salınır. İlk illər burda yalnız azərbaycanlılar yaşayıb. 1813-cü il Gülüstan müqaviləsinə qədər Xankəndi ancaq xan ailəsinin və ona yaxın azsaylı əyanların yaşadığı kiçik yaşayış məskəni kimi formalaşıb. Məhz bundan sonra Xankəndiyə İrandan köçürülən və rus hərbi bazalarında onlara qulluq edəcək erməni ailələri yerləşdirilir.

1847-ci ildə artıq Xanın kəndində 80 erməni, 52 rus ailəsinin yaşadığı ev və erməni kilsəsi var idi.

Elə 1847-ci il çar Rusiya xəritələrinə qəsəbə rəsmi şəkildə Xankəndi adı ilə düşür.

1900-cu ildə Xankəndində artıq 3 min əhali yaşayır, hətta ikisinifli məktəb də fəliyyət göstərir.

Məqsədli yeridilən etnik siyasət nəticəsində Xankəndində erməni və rus əhalisinin sayı xeyli artır. Ancaq bununla belə şəhərdə xeyli sayda xan nəslinin nümayəndələri, azərbaycanlı ziyalılar, musiqiçilər və sənətkarlar yaşayırdılar. Məqsədli təcrid siyasətinə baxmayaraq onlar Xankəndində ciddi söz sahibi idilər və hakimiyyət onlarla hesablaşmalı olurdular.

1918-1920-ci illərdə müstəqil Azərbaycanın Cümhuriyyəti hökumətinin apardığı siyasət və Azərbaycan Ordusunun qətiyyəti nəticəsində erməni millətçilərinin Dağlıq Qarabağ və Xankəndi iddialarını dəf etmək mümkün oldu.

1921-ci ildə Xankəndi qəsəbəsində 85 təsərrüfatda 398 azərbaycanlı, 226 təsərrüfatda 981 erməni yaşayırdı.

6 oktyabr 1923-cü ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə DQMV-nin erməni əhalisinin müraciəti nəzərə alınaraq Xankəndi qəsəbəsinin adı dəyişdirilərək Stepanakert adlandırıldı.

1926-cı ildə Xankəndinin baş planı qəbul edilir.

1939-cu ildə şəhərdə 10 min, 1959-cu ildə 20 min, 1970-ci ildə 30 min, 1988-ci ildə 60 min əhali yaşamağa başlayır.

1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Xankəndi filialı açılıb. 1973-cü ildə filial o dövr Azərbaycan rəhbəri Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə müstəqil Pedaqoji İnstituta çevrilir - erməni, Azərbaycan və rus bölmələri daha geniş çərçivədə fəaliyyət göstəriri.

1988-ci il hadisələri başlayanda Xankəndində erməni əhalisi azərbaycanlılardan xeyli çoxluq təşkil edirdilər. Həmin vaxt azərbaycanlıların sayı 17 minə yaxın idisə, ermənilər artıq 40 min nəfərədək artmışdılar.

1979-cu il məlumatına əsasən, Xankəndi şəhərində 38 948 nəfər əhali yaşayıb. Onlardan 4303 nəfəri azərbaycanlılar, 33 898 nəfərini ermənilər, 747 nəfəri rus və digər millətlərdən olanlar təşkil edirdi.

1989, 1999, 2009 və 2019-cu illərdə aparılan siyahıyaalınma zamanı Xankəndi əhalisinin sayı təxmin edilərək götürülüb.

Xankəndidə yaşayan daimi əhali sayı (təxmini hesablama):

1979-cu ildə 38,9 min nəfər;

1989-cu ildə 57, 8 min nəfər;

1999-cu ildə 54,5 min nəfər;

2009-cu ildə 55,1 min nəfər;

2011-ci ildə 55,2 min nəfər;

2012-ci ildə 55,3 min nəfər;

2013-cü ildə 55,4 min nəfər;

2014-cü ildə 55,5 min nəfər;

2015-ci ildə 55,5 min nəfər;

2016-cı ildə 55,6 min nəfər;