Bəşər mədəniyyətinin tərəqqisində doğma yurdumuzun öz yeri, öz payı var. Azərbaycan dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biridir. Bu torpaq bəşəriyyətin bütün inkişaf dövrlərində öz tarixini qoruyub və yaşada bilib. 

Qədim Odlar diyarının etnoqrafik baxımdan zəngin rayonlarından biri də ecazkar təbiətə malik olan Qax rayonudur. Qax rayonu öz qədim tarixi abidələri, yaşayış məskənləri ilə yanaşı, ərazisində yaşayan azsaylı xalq, milli azlıq və etnik qrupların zənginliyi ilə də seçilir. Rayonda 20-yə qədər milli azlığın və azsaylı xalqın nümayəndəsi mehriban qonşuluqda yaşamaqdadır. Avarların, ləzgilərin, ingiloyların, gürcülərin və digər xalqların bir çox adət-ənənələri əsrlərin süzgəcindən keçərək bir-birinə daha da yaxınlaşıb. 

Azərbaycanın Qafqaz dilləri ailəsinə daxil olan saxurlar əsasən Zaqatala və Qax rayonlarının bir neçə kəndində məskunlaşıblar. Qədim mənbələrdə saxurlar “çaxaykov” adlandırılırlar. Özlərini etimoloji mənası məlum olmayan “yıkbi” adlandıran saxurların xeyli hissəsi isə Dağıstanın Rutul rayonunda, Samur çayının mənbəyində yaşayırlar. 

Qədim mənbələrdə saxurlar “çaxaykov” adı ilə adlandırılırlar. VII-XII əsrlərdə saxurların məskunlaşdığı ərazilər də ərəblər tərəfindən istila edilmiş və nəticədə saxurlar da İslam dinini qəbul etmişlər. Təqribən XV əsrdə saxur icmaları birləşərək Dağıstan ərazisində yerləşmiş və onlara sultan başçılıq etmişdir. Bu icmaların iqamətgahı əvvəl Saxur kəndi, XVII əsrdən isə İlisu olmuşdur. Saxurlar tarixən Dağıstanda məskunlaşmış, daha sonralar isə Azərbaycan ərazisinə köç edib Zaqatala, Qax ərazilərində yerləşmişlər. Saxurların Azərbaycanda yerləşməsinin bir neçə yüz illik tarixi ərzində onlar azərbaycanlılarla qaynayıb qarışmış, Azərbaycan dilinə, mədəniyyətinə yiyələnmişlər. 

İnqilabaqədərki siyahıyaalmalarda və eləcə də digər statistik məlumatlarda saxurların sayı haqqında məlumatlar demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Bu da Qafqaz dilli xalqların çox vaxt “ləzgi” və bəzi hallarda isə “Dağıstan xalqları” kimi qeydə alınması ilə bağlıdır. 

Azərbaycan milli tərkibinin rəngarəngliyi, burada yaşayan milli azlıqların, azsaylı xalqların və etnik qrupların müxtəlifliyi ilə bir çox ölkələrdən fərqlənir. Tarix boyu ölkəmizdə yaşayan müxtəlif xalqların nümayəndələri öz adət-ənənələrini, milli dəyərlərini qoruyub saxlayaraq gələcək nəsillərə ötürüblər. 

1992-ci ildən  Azərbaycanda saxurların sosial-mədəni inkişafına xidmət göstərən, azsaylı etnosun adət-ənənələrinin, dilinin, mədəniyyətinin inkişafına xidmət göstərən Saxur mədəniyyət mərkəzi fəaliyyət göstərir. 

Yüz illər boyu doğma Azərbaycan torpağında bu azsaylı etnosların assimilyasiyaya uğramasına yol vermədən, bu günümüzədək saxlanması, şübhəsiz ki,  Azərbaycan xalqının humanistliyini, böyüklüyünü təsdiq edən danılmaz faktdır. Əsrlərlə  sayı bir neçə mindən artıq olmayan, bir kənddə məskunlaşan əhalini qoruyub saxlamaqla biz əslində özümüzə, tariximizə hörmət bəsləmiş oluruq və həm də onu sübut edirik ki, Azərbaycan təkcə özünü azərbaycanlı sayanların deyil, eləcə də özünü bu torpağın övladı hesab edənlərin vətənidir. Qafqaz dilli azərbaycanlılar bunu öz amalları, qeyrətləri, torpaqlarımız uğrunda verdikləri şəhid oğlanlarımızın qanı ilə son illərdə tam sübuta yetirmişlər. 

Ərəblərin Azərbaycana gəlişi zamanı saxurların məskunlaşdığı ərazilər də onlar tərəfindən istila edilib və saxurlar İslam dinini qəbul ediblər. Təqribən 15-ci əsrdə saxur icmaları birləşərək Dağıstan ərazisində məskunlaşıblar.

Bir azsaylı etnos olması etibarı ilə saxurlar istər Dağıstanın və istərsə də Azərbaycanın bir neçə kəndində məskunlaşsalar da, onların dili bir neçə dialektə bölünür. Belə ki, dilçilər saxur dilinin Saxur-Qum, Mişleş, Cınıx, Muxax-Sabunçu və Suvakil dialektlərindən ibarət olmasını müəyyən etmişlər. Mütəxəssislərin fikrincə, sadalanan dialektlərin özləri də bir neçə şivəyə ayrılırlar.

Saxurlara 12 məktəbdə saxur dilində dərslər keçirilir. Saxurların ana dilində “Əlifba”ları çap edilib. Bu “Əlifba” 1996-cı ildən öyrənilir. 

Saxurların məişət təsərrüfatında  aparıcı yeri qoyunçuluq tutmuşdur. Bu təsərrüfatda yerli qoyun cinsləri daha üstünlük təşkil etmişdir. İribuynuzlu mal-qara isə qoyunçuluğa nisbətən geniş yayılmamışdır. Bu da saxurların başlıca olaraq dağ ərazilərində, zəngin yaylaqlara malik olmaları ilə izah edilməlidir. 

Bir xarakterik cəhəti də qeyd  edək ki, saxurların  məişətində əkinçilik ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb etmişdir. Dağlıq ərazilərdə yaşadıqlarına görə və münbit torpaqların azlığı üzündən onlar əkinçiliklə məşğul ola bilməmişlər.

Saxurların digər məşğuliyyəti sənətkarlıq olub. Bu, bir tərəfdən onların zəngin yun, dəri məmulatına malik olması, digər tərəfdən də kişilərin başqa məşğuliyyətinin olmaması ilə izah edilir. Yəni qadınlar yunu əyirib ondan müxtəlif ev-məişət əşyaları toxuyur, kişilər isə zərgərlik, dəmirçilik və  silahqayırma ilə  məşğul olurdular. 

Saxurlar arasında çəkməçilik, dülgərlik, daşişləmə sənətləri də üstün yer tutub. Bu sənət sahibi olan kişilər bir tərəfdən yerlərdə el-obanın öz tələbatını ödəyər, digər tərəfdən də ilin müxtəlif vaxtlarında Azərbaycan və Gürcüstan şəhərlərinə, kəndlərinə gedib orada əhalinin sifarişini yerinə yetirərdilər. 

Azərbaycanda məskunlaşan saxurlar bir neçə yüz illik tarixi dövr ərzində Azərbaycan türkləri ilə qaynayıb-qarışaraq, ümumazərbaycan dilinə, mədəniyyətinə yiyələniblər. Bununla yanaşı onlar özlərinə məxsus bir çox adətləri yaşada biliblər. Bu özəllik onların zəngin mətbəxinə də aid ola bilər. 

Saxurların mətbəxi müxtəlif yeməklərlə zəngindir. Xəmir xörəkləri isə onların ən çox sevdikləri yeməklərdən sayılır. Saxurların mətbəxində bir çox yemək növləri qaxacla hazırlanır. Bundan başqa onların mətbəxində “sürfüllü”, “xikeyi”, “xingili” adlı yemək növləri də məşhurdur.

Uzun əsrlər boyu Azərbaycan türkləri ilə bir yerdə yaşayan saxurlar toy adətlərində də özünəməxsusluqlarını qoruyub-saxlaya biliblər. Bu gün saxur kəndlərində əsasən qədim toy adət-ənənələrinə üstünlük verilir.  

Bütün bunlar Azərbaycanın tarixən müxtəlif dil ailələrinə məxsus olan xalqların məskəni olduğunu bir daha sübut edir. Və bu xalqların dar gündə də, şad gündə də bir-birinə arxa, dayaq olaraq hamılıqla vahid azərbaycançılıq ideologiyasına sadiq olduğunu nümayiş etdirir.  

Ənənəvi saxur evləri bir qayda olaraq iki otaqdan ibarət olardı. Onlar biri qış evi olub “dəyə” adlanar və 1,5 - 2 metr dərinlikdə yerin altında yerləşərdi. Bu evin ortasında saxurların “laxa” adlandırdığı kürsü olardı. Qışda bütün ailə üzvləri bu evə yığışar, ailə “laxa” ətrafında yerləşib onun istisində isinərdi. “Laxa”da ocaq qalanardı. Bir qayda olaraq bu tipli evlərdə pəncərə olmaz, işıq ancaq ocaqdan düşərdi. 

Evin ikinci otağında isə yaz-yay aylarında istifadə edərdilər. və ailənin bütü üzvləri bu dövrdə burada yerləşərdilər.

Saxurların geyimləri də böyük dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Belə ki kişilərə məxsus “motal” papaq, bürünmə və ya qollu kürk, şal, çarıq, yundan toxunmuş şalvar və başqa ənənəvi geyim növləri aradan çıxmış, onları daha münasib fabrik geyimləri əvəz etmişdir. Saxurların qadın geyimləri bir növ azərbaycanlılarınkına oxşarıdır. Baş geyimi “çuxta” ilə yanaşı, həm də əsasən Zaqatala bölgəsi əhalisi üçün xarakterik olan “çepets”dən də istifadə olunmuşdur. Müasir dövrdə ənənəvi qadın geyimləri ancaq yaşlı nəslin nümayəndələri tərəfindən istifadə edilir.

Multikultural Azərbaycan