Ulu öndər Heydər Əliyevin dediyi kimi, hər bir insan üçün onun milli mənsubiyyəti qürur mənbəyidir. Bunu xalqa da aid etmək olar. Bu baxımdan saxur xalqı sayca kiçik olmasına baxmayaraq, özünəməxsus mədəniyyəti, adət-ənənələri ilə fərqlənən xalqlardan biridir. Onların mədəniyyəti və adət-ənənələri ilə digər xalqların ensklopedik tanışlığı saxurlar üçün böyük qurur mənbəyi hesab edilir.
Coğrafi mövqeyinə görə saxurlar Dağıstanın Rutul rayonunun qərbində (əsasən Samurçay hövzəsində), Azərbaycan Respublikasının şimal-qərbində Zaqatala, Qax və Balakən rayonlarında yaşamaqdadırlar. Azərbaycan Respublikasında saxurların dürüst yaşadığı, məskunlaşdığı ərazilər Böyük Qafqazın (Talaçayın, Muxaxçayın, orta və yuxarı, Süskənçay və Kürmükçayın isə yuxarı sutoplayıcı sahələrini) dağlıq və dağətəyi hissələrini əhatə edir. Bununla yanaşı saxurların xarici ölkələrdə yayılma arealı da genişdir.
Saxur dili ləzgi dil qrupuna daxildir. Saxur dili öz mənşəyi etibarilə qədim əski dövrlərə aid edilməklə Dağıstanda yaşayan xalqlar arasında inkişaf etmiş dillər sırasına daxildir. Bu günün özündə də Dağıstan Respublikası və Azərbaycan Respublikasının bir sıra kəndlərinin əhalisi də elə bu dildə ünsiyyətdə olurlar. Məsələn, Dağıstan Respublikasında - Qurtul, Qılmets, Mikek, Xiyağ, Цəxiy, Xoyik, Muslağ, Mişleş, Korş, Cinəğ, Attal, Baş Kalel, Baş Mıxəx - qismən Mahaçqala şəhəri, Rutul rayonun mərkəzi, Azərbaycan Respublikasında - o cümlədən, Zaqatala rayonunda Ağdam Kalel, Mişleş, Gözbarax (Qudbarağ), Ələsgər (Harasqal), Sabunçu (Sapınçiy), Suvagil (Suvağıl), Yeni Suvagil, Qas, Qarqay, Qalal, Əzgilli, Mamrux (Mamriy), Əli Bayramlı, Çincar, qismən - Fındıxlı, Lahıc, Cimcimax, Muxax, Qımır, Çobankol, Yuxarı Çardaxlar, Yuxarı Tala, Zaqatala şəhərinin və Qax rayonunda Ləkit-Kötüklü, Qum, Malax, Çinarlı, Üzümlü, qismən - Zərnə, Ləkit, Güllük, Qax rayon mərkəzi və s. yaşayış məskənlərində saxur dilində danışırlar. A.Qenkoya görə Cimcimax, Güllük, Ləkit, Zərnə, Sarıbaş, İlisu, Axçay, Qaşqaçay və s. kəndlərin əhalisi keçmişdə saxurlardan ibarət olub, o dildə danışmışlar. (А.Генко Цахурский алфавит. Баку, 1934, стр.4).
Tədqiqatçıya görə, Azərbaycanda və Dağıstanda yaşayan saxurların sayı 20-25 min nəfər təşkil etmişdir. A.M.Dirrə görə saxurların sayı əvvəllər daha çox olmuşdur [А.М.Дирр Цахурский язык. СМОМПК, вып. 43,Тбилиси, 1913,стр.3].
Lakin müasir dövrdə saxur əhalisində dismilyasiya prosesi sürətlə getdiyi üçün, sayında ciddi azalma baş verməkdə davam edir. Dilin qorunub saxlanılmasında böyük çətinliklər yaranmışdır. Bunu nəzərə alaraq saxur dilini qısa lüğəti kitabında əlifba, redaktordan, ön söz, müəllifdən, saxurlar haqqında qısa məlumat, saxur mədəniyyəti sivil mədəniyyətin bir parçasıdır, saxurların müraciət qaydaları, lüğət - saxur, Azərbaycan, rus və ingilis dillərində verilməsinə baxmayaraq, qoşmalar, mahnılar, saxur nağılları - saxur, Azərbaycan və rus dillərində verilmişdir.
Hesab edirəm ki, bu cür yanaşma saxur dilinin unudulmasına son qoyar, gənclər arasında saxur dilinə maraq artar və digər qardaş xalqlar da saxur mədəniyyəti ilə tanış olmasına maraq yaranar. Bu baxımdan “Saxur dilinin qısa lüğəti” çox maraqlıdır.
Qeyd edilənlər kitabın mündəricatına müvafiq fraqmentlərlə göstərilməsini lazım bilirik:
NAĞIL
PEŞAKARIN IKKANİY
Sa vornaniy,sa deşdaniy sa peşakaqniy vorna. Peşakare har yığıs vək*əbı uk*uyk*an hau sa xəbne xekkane ək*ne avub mağalek*aniy k*adayle. Vucur yık*əhiyın k*ar ok*anas mane yuvne ək*eniy giyar. Mane vaxtal vuce mağalıne k*ana avune derniyek*a alcaxxana. Derniyeqecenke tağaşıl k*abaxar, qarpızar, xiyarar ged yuğda vod aladı. Derniyeka alcaxxuyle k*eğa k*anane bılaxıle sa bardaxen k*an alatı mağalıska siyk*alna. Bak*ençe sa цe avku gazana. Mançıne nıkneke qıney etu cusun etiy hau oyk*anan. K*eğa bılaxle adıyne serinne k*ineke ilodğu fıkrek*a ayk*anna. Fıkırraşmış ek*ana k*e, yizde derniye haşeyma çek*ın k*abaxar, qarpızar, qaccılar xurne tağaşıl aladı. Amma haynəxdune xəbne yuğaşıl xekkar, цabılar,eçar, cıxər aleyle. İn heç k*otkuda deşot? Naasnıyxan qınışe inbı tersınada hau? Hamne vaxtaı xekkane k*omançe sa xek peşak*arne təkye qavşune vuk*lelk*a qook*ana. Peşak*ar ık*arke cule ayk*anna. Sayır culk*a k*arenğə peşakare qınışık*le eyyen, ay qınış ğu hicutcat tersınada hau geşot. Hico haenet k*otkuda vod hau. Dtşke k*abax yuvul alabı vuk*ayınk*iy. Zı qiyna sağra axas deşdiy. Zake həşdulle sa mayitniy k*ik*es. Həşdulle zi vak*a yüşen haas əxəs deşdiy. Sa vuk*aba, sa devk*aba mexxa ina çəv vuk*aba, yık*er həynəxub vaцavk*aba.
ÇOBANIN İSTƏYİ
Biri var idi, biri yox idi. Bir çoban var idi. Çoban çöldə qoyunlarını otardıb, sonra dincəlmək üçün günorta vaxtı qoyunları böyük bir qoz ağacının kölgəsinə gətirərdi. Nahar üçün həmin ağacın kölgəsində oturardı. Fürsətdən istifadə edib qoyun yatağının yanındakı bostanına baş çəkərdi. Bostanda yetişmiş xiyardan, pamidordan yığıb yanındakı bulaqda yuyub, günorta vaxtı salat edib yeyərdi. Nahar olduğu üçün sürüdən bir keçini tutub sağardı və sonra ondan doğramac edib yeyərdi. Bulaqdan gətirdiyi sərin sudan içib fikrə dalardı. Günlərin birində çobanın ağlına belə bir fikir gəlir ki, nə üçün mənim bostanımda olan iri qarpız, yemiş, xiyar, qabaq balaca tağda bitdiyi halda, alma, armud, qoz və s. hündür ağaclarda bitir. Heç belə də olarmı? O düşünür ki, Allah bunu düzgün etməyib. Elə bu zaman qoz ağacının başından bir qoz qopub onun papaqsız başına düşür. Çoban bunun ağrısından özündən gedir. Özünə gələndə deyir. Ay Allah nə etmisənsə düz etmisən. Yoxsa bu qabaqlar ağacda bitmiş olsaydı insanlarda baş göz qalmazdı. Yoxsa mən də bu gün sağ olmazdım, mənim də meyitim hazır olardı. Belə ki, mən səninlə danışa bilməzdim. Biri oldu, biri olmadı, saxurların nağılı belə bitdi.
Saxurların atalar sözləri
Yığın xav sukuka gaццıyın.
Sənin evin buğda (çörəklə) ilə dolsun.
Хлеб твоему дому.
Let your home be rich
Yığın xav alauyın.
Sənin evin tikilsin.
Что бы тебе дом построить.
Let your house be built.
Yığın xav hığdətkırıyın.
Sənin evin yıxılmasın.
Что бы тебе дом разрушить .
MAYnever your house ruined.
Şaltuk gotuyka, veba otuyka vaцa vok*e
Çəltik döyülməklə, iynə batmaqla məlum olur.
Рис молотилкой, иголка колкой известны
The rice is known as it beaten the needle isfelt when it pricks
Bılaxıs k*an, insanıs can lezımda
Bulağa su,insana can lazımdır
Роднику- вода, человеку -здоровье
Spring needs water man needs life.
Kınəğə doyuka, xorağ dadıka aцak*e
Qızılı adla, xörəyi dadla tanıyırlar.
Золото названием, еда вкусом известны
Gold is known by name mealis known by its taste.
Bisiy Pelengik vak*ar vukeneb,ontk*uniy curayda vodun
Pişik Pələngə oxşasada, onun yeməyi müxtəlifdir.
Кошка похожа на тигра ,но еда другая
Though the cat looks like tiger but the food they is differ.
Bisiyıs huvağıy, k*övəs k*ivk*uy
Pişiyə oynamaq, siçana ölmək.
Кошка резвитса, мышка умерает
For cat is game for mouse is death
Kulfat deşın xav, işığ deşın xav
Uşaqsız ev, işıqsız evə bənzəyir.
Бездетный дом подобен дому без света
A house without children looks likethe house without light.
K*an qolen, balığ k*inen huvace
Suyu göl, balığı su saxlayar.
Роднику- вода, человеку -здоровье
The lake saves water the fish is saved by water
Saxurların müraciət qaydaları
Xəm yuğba axana, yığ yuğda kalen.
Gecəniz xeyrə qalsın, səhəriniz yaxşı gəlsin.
Доброй ночи, светлого дня
Good night let the day be bright
Yişde xiveka xoş geldi ğu.
Bizim kəndə xoş gəlmisən.
Добро пожаловать в село.
You are welcome to our village
Yişde xiveka xayr ola ?
Kəndimizə gəlişiniz xeyr olsun?
Какими судбами в село?
What is your purpose of coming to our village?
Şu qılna nakane huvaykan?
Siz yayda gəzmıyə hara gedirsiniz?
Вы летом куда поедите отдыхать?
Where will you go to rest in summer?
Vas ged ıkkanan enk yuğun kar hicon vodon ?
Sizin xoşunuza gələn ən yaxşı xörək hansıdır?
Какое блюдо Вам больше всего нравится ?
What food do you like the best?
Vas nena içiyne yikkan?
Sən hası qızı sevirsən?
Какая девушка тебе нравится?
Which of the girls do you love?
Vuşun eçar nima üttüdaye?
Sizin almalarınız necə şirindir?
Ваши яблоки очень сладкие?
The apples growed in your garden are very sweet.
Vuşda məhle geb uftanba vob?
Sizin həyətiniz çox qəşəngdir?
Ваш двор очень красивый?
Your yard is very nice?
Vuşun xav nene şahrene volon?
Sizin eviniz hansı küçədədir?
Ваш дом на какой улице ?
In what street is your house situated?
Nəxbın insanar vas kabıl voke?
Nеcə insanlar sizin xoşunuza gəlir?
Какие люди Вам нравятся?
What kind of people do you like?
UVAKAUYBI QOŞMALAR ЧАСТУШКИ
Ay axtıra, axtıra, Ay böyüksən, böyüksən, О великий, великий,
Taxtıl qaces axtıra. Taxtda görüm böyüksən. На троне великий.
Yıkbışıs şeir ok*ne, Цaxurca şeir yaz ki, Пиши по-цахурски,
Qaces şakle axtıra. Görüm sən də böyüksən. Что бы было твое величие.
Yıkeşde hek*uybışke, Saxur mahnılarından, Цахурские песни
Şavaniyxan şas haas. Görən kimlər oxuyacaq. Кто будет петь?
İnğun,şenğun hek*uybı, Saxurlara mahnılar, Песни цахурам
Nimaniyxan şas haas. Saxur varmı edəcək. Цахуры будут петь.
Zak*le yık*era qavcu, Mən saxurlar görmüşəm, Я цахуров видел
Yək*k*ıl sitviyk*an qavcu. Çox mərd görmüşəm. Гордые- они
Ərək*iyne şüşeyka Bir araq şüşə ilə, И с бутылкой водки
Qardana ok*a qavcu Dost olmağı görmüşəm. Друживших видел
TABALÇER, TAPMACALAR, ZAQADKİ
Goğuyka k*ığə, k*əb vuk*lek k*ığə kobolek
Yağışdan sonra,başı çətirlə çıxır. göbələk
После дождя зонтиком выходит. грибы
Grows after rain with the unbrella on the head mushrooms
Şutarkine ilexa,axurbışe qleka uloppı
Quşlar kimi uçurlar,axurlarda yatırlar gözlər
Летят как птицы, спят кормах глаза
Fly as birds sleep in the nest eyes
İlorzur vorna, yək* əlhə vorna səət
Dayanmışam mən, yol gedirəm mən saat
И стоят они, и ходят они часы
Stands in the same place but goes all round day clock
Qalurk*u vorna, zı koyk*ar vorna isitma
Uzanmışam mən,yanıram mən qızdırma
Лежу и знобит температура
I am lying in my bed and Iam in high heat temperature
K*oyre dıx vorna, harunğuke kebıyre neva vorna tubar qattarbışka
Beş oğlum var, hərəsindən 3 nəvəm var əlin barmaqları
У моих 5 сыновей, по 3 внук ручные палцы
I have 5 sons and each has grandchildren hand fingers
Qocenğə tübə vobna, yək* əlhə gaşe vobna k*alam
Çubuğa bənzəyir,yol gedəndə ağlayır qələm
Пахож на палку, идя плачет ручка
Looks like a stick but on the way cries a pen
ŞEİRBI, ŞEİRLƏR
YEDIN ƏRAZA ANA ÜÇÜN ZARIMA
Nəxduncat man sire ik*ayın kulfat, Necə bir sirdir ki, doğulmuş uşaq,
Yed tabal heana geşşuyka kulfat. Ağlayır axtarır öz anasını.
Yedike itiykan, cur dek*e kulfat, Anadan ayrılmır yapışır uşaq,
İlake yedike itiyk*an kulfat. Necə də ananı buraxmır uşaq.
Yed dena mek*ecen sacucat kulfat, Anasız olmasın heç bir uşaq,
Yedin daцbı qidiyk*ıyun kulfat. Ana laylasını eşitməyən uşaq.
K*ıtk haa geşşe vod kılıncat kulfat, Hıçqıra,hıçqıra ağlayır uşaq,
Dağamda qıleka nık*e kulfat. Çox çətin yuxuya qərq olur uşaq.
Nimaye zas ikkan daцbışkan nak*bı, Nə qədər şirindir lalaylı yuxu,
Yizde yede hauyun daцbışkan nak*bı. Anamın etdiyi laylaylı yuxu.
Daцbışka qalurkuyun üttüncat nak*bı, Laylayla yatdığım o şirin yuxu,
Qırğunğus ikecen həməxdun nak*bı. Hamıya qismət olsun laylaylı yuxu.
Valk*a zı həmməşe güvanmışık*a, Səninlə həmişə mən güvənmişəm,
Ğu deşke in dünye şavusne ık*a. Sənsiz bu dünya necə yaranıb.
Dağamiyvale on haa valk*a, Dara düşəndə çağırıram səni,
Saccu hay kivle ğu, dare ğu zalk*a. Kömək et dardayam,qutar gəl məni.
70 SEN 70 YAŞ
Elmi işne işbişke, Elmi işlər əlindən,
K*əsvalik*e xabar devk*a. Xəbərsiz qocalmışam.
Qacuda k*əsor k*ık*a, Gördüm ki, qocalmışam,
Yığцalek*a vor k*lk*a Yetmiş yaşa çatmışam.
Qınışık*en yığцal sen, Tanrı verən yetmiş yaşım,
Zasıd sa hədiyye vod. Mənim üçün hədiyyədir.
Yığınçile öyilka sıfırob k*uvk*a, Sıfır yeddidən əvvəldir,
Mayman senbı zas ıka. Mənim yaşım o qədərdir.
Sıfır yığınçile k*eğa, Sıfır yeddi yer dəyişdi,
Senbı zasıd xət k*ık*a. Mənim yaşım da dəyişdi.
Zasıd yığцal sen ık*a, Sıfır yeddi,yetmiş oldu,
Qiyna yubleyot ık*a Mənim üçün yubley oldu.
Daцak*a yığцalek*a, Yetmiş yaşa necə çatdım?
Mısaniyxan zı k*arı, Hiss etmədim necə çatdım?
Yığцalene sançe vorna, Yetmiş birə addım atdım,
Molцalka hiyk*ar vorna. Bəlkə səksənə də çatdım?
K*ulfatbışe eyye vod, Övladlarım deyir ki,
Molцal,yüçəl sen hicon? Səksən nədir, doxsan nədir?
Vəşne ehnan sen hicon? Yüzdən aşağı yaş nədir?
Vəşıd alğahas hicon? Yüzü aşırmaq nədir?
HEKUYBI, MAHNILAR
MİCAĞNA QUDÇARAĞ
Yuk*k*an k*adı xiveka, işbı gidğıl xivık*a ,
Sabı çolek*a vük*k*ə, derniy aasob vük*k*ə.
Derniye hico aae, ılkeçovot yic yuğda,
Hico otk*un ık*e ğu, üttele yık*əl idaxa.
Çak*ba işılka vük*k*ən, эk*ın insanar çık*a,
Şaqavbışke nimak*ed, tımılk*ed vodod çık*a.
Ərək*ərə xətta vod, xekkarıd k*ılda deşot,
Gazasın çavrabı vod, insanaşk*a görğın vod.
Haynəxbına xiv qavcu, zak*le uftanba qavcu,
Qudbarağva xiv qavcu, эk*ın insanar çık*a.
Qavcu yək*k*ılıb k*ıtıl, insanar nima çık*a,
K*avu k*uvk*a iviykar, insanar vobob çık*a.
Xivaşdecab are vuc, nimaye uftanbae vuc,
Şahark*ine uftanba, şahark*ine micağba.
Axuyuncat çık*a deşot, şaharılk*a savk*alas,
Yık*bışıs vuk*ana xiv, şaharılk*a sapk*ıl xiv.
Micağna mağazin vob, micağın maktabıt vod,
Uftanın içera vob, nimak*eb çık*a vobob.
Gimqabışe nimakeb,givuruyun insara vob,
Şaharbısıs uvak*ıyn,qırğınçlke çık*a vod.
ЦEDIN SEN TƏZƏ İL
Цetda цedın sen k*adı, Əvvəl təzə il gəldi,
Yik*əlıd k*ıdım k*adı. Arxasınca qış gəldi.
Цetda ğu şas yız adı, Əvvəlcə qar gətirdi,
Canıs mık* alla abı. Cana soyuq gətirdi.
Yık*əle yuk*k*an k*adı, Sonradan yaz gətirdi,
Yuk*k*anıd goğiy k*adı. Yazda yağış gətirdi.
Yuğaşıs ğu rıh adı, Ağaclara ruh verdi,
Suk*bışdema k*an adı. Taxıl üçün su verdi.
K*ebne vuzale k*eğa, Bizə üç aydan sonra,
Şas pıran ğu qıl k*adı. Çox isti yay gətirdi.
Canıs qüməlla k*abı, Cana hərarət gəldi,
Sukbı k*iyşalas k*abı. Biçimin vaxtı gəldi.
Axırde цuvul k*adı, Sonunda payız gəldi,
K*ıdımiy k*ana k*adı. Qışa çox yaxın gəldi.
Saas k*aasva k*adı, Yığım üçün o gəldi,
Цedınçıs iştah k*adı. Yeni il iştaha gəldi.
C.H.Məmmədov
AMEA akademik H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
coğrafiya elmləri namizədi, dosent
