Molokanlar pravoslav kilsəsindən ayrılan, özlərini ruhani xristian adlandıran, daha çox əkinçiliklə məşğul olan ruslardır. Onların əsl adı “ikonoklast”dır. Molokan ifadəsinin yaranma tarixi ilə bağlı müxtəlif fərziyyələr var. Bəziləri belə hesab edir ki, onları Meritapol qəzasının “Moloçnı” kəndinə sürgün elədiklərinə görə, elə adlandırıblar.
Digərləri düşünür ki, molokanlar pravoslav kilsəsinin inancına qarşı çıxaraq, ibadət zamanı çaxır deyil, süd içirlər. Rus dilində də “molokon” “süd içən” deməkdir. Bəziləri isə belə hesab edir ki, molokanlar ruslardan sayca az olduğuna görə, onların adı “malo” yəni, “az” sözündən yaranıb. Çox maraqlıdır ki, molokanlar bu adı məmnuniyyətlə qəbul edirlər. Molokanların başqa bir özəlliyi onların müsəlman və yəhudilər kimi donuz əti yeməməsidir. Molokanlar donuz əti və qabıqlı dəniz heyvanlarını haram sayır, spirti içki içmirlər. Bu barədə araşdırma aparan Professor Orxan Türkdoğan molokanlığı “yəhudi və xristian inanclarının sintezi” kimi qiymətləndirir.
Onlar Pravoslav kilsəsini, kilsədəki xüsusi səlahiyyətlərə malik şəxslərin iyerarxiyasını rədd edirlər. Molokanlar müqəddəs üçlüyü qəbul etsələr də, Tanrı-Oğul-Müqəddəs ruhun Tanrı Ataya bərabər tutulmasını küfr sayırlar. Onlar hesab edirlər ki, tanrıdan savayı kiməsə ibadət etmək doğru deyil. Molokanların kilsəsi yoxdur, onların ehkamçılıq təlimi “dini qaydalar” adlanan kitablarda təsvir olunur.
Molokanlar xaç və bu kimi əldə düzələn əşyalara inanmır, bunu insanların fantaziyası adlandırırlar. Əslində, onlar sübut kimi “Tövrat”dan bunlara dəlillər də gətirirlər. Bibliyada yazılıb: “Göydə, yerdə və torpağın altında hər hansı təsvir varsa, onlardan özünə ilah düzəltmə; onlara ibadət və xidmət etmə, çünki sizin tanrınız mənəm”. Bu səbəblə onlar daim ruslar tərəfindən təzyiqlərə məruz qalıb, orada arzuolunmaz şəxslərə çevrildilər.
Tarixi mənbələrdə molokanlığın əsasının kim tərəfindən qoyulduğu haqqında məlumat olmasa da, bu təriqətin geniş yayılmasında əsas səbəbkarlardan birinin Semyan Ukleyn adında şəxs olduğu bildirilir. Molokanlıq Rusiyanın Tambov quberniyasında yaransa da, sürətlə Saratov, Voronej və Həştərxan quberniyasına yayıldı. 1805-ci ildə çar I Aleksandr imperator seçildikdən sonra molokanlara qarşı rəsmi qərarlar dəyişdirildi. Belə ki, onlara dini inanclarını yaşamaları üçün azadlıq verildi. Lakin I Nikolayın vaxtında vəziyyət yenə ağırlaşdı. Haqsız göstərişlər verildi, sürgün və həbs qərarları tətbiq edildi. Bu proses Yekatrinanın dövründə daha geniş vüsət almağa başladı. 1683-cü ildə pravoslav kilisəsindən bu səbəblə ayrılan insanlar öncə Qafqazın şimalında, daha sonra Osmanlı və İran sərhədləri boyunca Tiflis, İrəvan, Gəncə, Şamaxı və Bakıda yerləşdirildi.
Azərbaycana molokanların köçürülməsi 1832-ci ilə təsadüf edir. Tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, molokanlar pravoslav kilsəsinə qarşı çıxdığı üçün 26 kişi və 30 qadından ibarət dəstə halında Zaqafqaziya ərazisinə köçürüldü. Molokanların köçürüldüyü ərazilərin sırasına müsəlmanların üstünlük təşkil etdiyi İrəvan və Borçalı bölgələri də daxil idi. Rus Çarının “roskolniklər” adlandırdığı bu insanların türklərin yaşadığı Borçalı, İrəvan, Qarabağ, Şirvan kimi bölgələrə köçürülməsində təbii ki, digər məqsədlər də vardı. Hər halda, molokanlar xristian sayılırdılar.
Azərbaycanda molokan icmaları XVIII əsrin ortalarında yaranıb. Hazırda Azərbaycanda molokanların 11 dini icması fəaliyyət göstərir. Bunların ən böyüyü Paytaxtda fəaliyyət göstərir. Son illər üzvlərinin sayının az olması ilə əlaqədar onların çoxu bağlanır. Onlar Bakı, Sumqayıt, İsmayıllı, Şamaxı, Quba və Gədəbəydə yaşayırlar. Bu gün İsmayıllıdakı İvanovka, Gədəbəydəki “Saratovka”, “Slavyanka”, “İvanovka”, Masallıdakı “Kalinovka” kəndləri bunlara nümunədir. Son hesablamalara görə, bu icmalardakı molokonların ümumi sayı 500 nəfərə yaxındır.
Hələ sovet dövründə molokanların yerli sakinlərlə mədəni adaptasiyasını izləmək üçün aparılmış tədqiqatlarda İsmayıllı rayonunda yaşayan molokanlar xüsusi yer tutur. 19-cu əsrdə II Yekaterinanın əmri ilə onlar yaşadıqları yerlərdən Rusiya imperiyasının ucqar bir əyalətinə - İsmayıllı rayonuna sürgün olundular. Molokanlar burada özlərinə İvonovka kəndini saldılar.
200 ildən artıq tarixi olan İvanovka, çox gözəl tarixi yol keçib. Bura Çar zülümündən yaxa qurtarıb ilk gələn şəxs İvan Perşindir. 1834-cü ildə 11 ailə ilə birgə Topçu kəndinin yaxınlığındakı Ax-ox çayının sahilində məskunlaşan molokanlar, Rusiyanın soyuq iqlimindən sonra bu rütubətli mühitə uyğunlaşa bilmirlər. Ona görə də 1847-ci ildə onlar bir qədər yüksək, rütubətin olmadığı, qışın da soyuq keçdiyi yerə köçməyi qərara alırlar. Beləcə, sürgün olunmuş molokanlar indiki İvanovka kəndində yerləşirlər. Güman ki, bu ərazidə məskunlaşan molokanlar İvan Perşinin xatirəsinə buranı İvanovka adlandırıblar.
Bəli, molokanlar XVIII əsrdə Azərbaycana gələndə necə mehribanlıqla qarşılanmışdısa, qərinələr, əsrlər ötsə belə həmin mehribanlıq, həmin qonaqpərvərlik azalmadı, əksinə artdı. İstər Xalq Cumhuriyyəti, istər 70 illik Sovet dövründə Azərbaycanlılar onları özlərindən ayırmadılar.
Ulu Öndər Heydər Əliyev Sovet Azərbaycanına rəhbərlik etdiyi dövrdə İvanovka kəndinə dəfələrlə səfər etmiş, İvanovka kolxozunun sədri Nikitinlə görüşmüş və orda yaşayan molokanların problemlərinə diqqət və qayğıyla yanaşmışdı.
İkinci dəfə müstəqilliyimizi əldə etdikdən sonra da Azərbaycanda molokanlara qarşı heç bir ayrıseçkilik qoyulmadı. Bütün Azərbaycanda kolxozlar ləğv olunsa da, Ümummilli Lider Heydər Əliyev İvanovka kolxozunun saxlanılması ilə bağlı göstəriş verdi. Bu gün də İvanovka kolxozu keçmiş Sovetlər Birliyinə məxsus unikal bir nümunə kimi hələ də qalmaqdadır.
Cənab Prezident İlham Əliyev də dəfələrlə İvanovka kəndində olmuş və molokanların problemləri ilə maraqlanmış, onlara qayğı və diqqət göztərmişdir. Bu gün də həmin qayğı və diqqət davam edir.
Bəli, molokonlar Azərbaycanlılar tərəfindən böyük mehribanlıqla, qonaqpərvərliklə qarşılandılar. Çarın zülmündən bizə sığınmış bu insanlar asrlərdir Azərbaycan torpaqlarında məhz bizim himayəmizlə yaşayırlar. Hətta əsrlər boyu qarışıq ailələr də olub. Çünki bura Azərbaycandır!
Gələn yazımızda, Şirazi demişkən, “şər və xəyanət dağarcığı” olan ermənilərin Azərbaycana köçürülməsindən və bu lənətə gəlmişlərə elədiyimiz yaxşılıqlardan bəhs edəcəyik.
Xəyalə Coşqun
atv.az
