1. Şindan qalası. Şindan qalası yerli əhəmiyyətli arxeoloji abidəsidir və Astara rayonunun dağlıq ərazisinin ən uca zirvəsində yerləşir. Qala daş kərpiclə hörülmüb və oraya şimal tərəfdən ancaq bir yol vardır,gözətçi və sərkərdənin müşahidəsi üçün düzəldilmiş xüsüsi yerlər maraq doğurur. Qalanın dəniz səviyyəsindən 2000 metrə yüksəklikdə olması onun yadelli işğalçılardan mühafizə məqsədi ilə tikildiyini söyləməyə əsas verir.Yerli xalqda olan inanca görə Şindan qalası Babəkin qalalarından biridir. Ona görə də bu gün Astarada "Şindan" qalasının adı ilə bağlı mehmanxana,ticarət mərkəzi,rəqs qrupu,musiqi ansamblı,el aşığı qrupu və sair vardır.Azərbaycanın qədim guşələrindən biri kimi Astara əsrlər boyu müharibə meydanı olmuşdur. Heç də təsadüfi deyildir ki,1638-ci ildə Astarada olmuş məşhur alman səyyahı Adam Oleari yazırdı: "Astaralılar həmişə silahı hazır saxlayırlar".Şindan qalsı haqda tarixçi Səidəli Kaımbəyov özünün “Səidiyyə” kitabında yazır: Şindan qalası yüksək bir zirvədə yerləşir və onun hansı tarixi dövrdən bizə yadigar qalması məlum deyil”(Bax:”Səidiyyə”Bakı,2005,səh.112). Professor Nadir Məmmədov Şindan qalasını bizim eranın III əsrinə aid edir və bu qalanın məhz Sasanilər imperatorluğu dövründə tikildiyini qeyd edir.(Bax:”Azərbaycan yer adları”.B,1993.səh.168). Belə ki,Şindan qalasının hündürlüyü təqribən 18 metrdir,üst sahəsi isə 1 hektardır.Qala əsasən iki hissədən ibarət olmuşdur və qalaya girən yerdə daşdan pilləkən də mövcuddur. Daha sonralar isə Orta əsrlərdə bu qala xarici yadellilərdən qorunmaq üçün sığınacaq kimi istifadə olunmuşdur. Sonuncu dəfə Talış xanı Qara xan Gilanlı Hidayət xanın hücumundan qorunmaq üçün məhz bu qalaya sığınmışdır. Şindan qalası haqda tədqiqatçı-tarixçi İldırım Şükürzadə də müxtəlif saytlarda geniş məlumat vermişdir.
2. Kafu qalası. Kafu qalası yerli əhəmiyyətli arxeoloji abidəsidir və qala Talış dağlarının Astara rayonu hissəsində, Hamoşam və Bio kəndləri yaxınlığında yerləşir. Qala vaxtilə ərazini xarici düşmənlərdən qorunmaq üçün tikilmiş və güclü istehkamlardan biri olmuşdur. Kafu qalası Şindan qalası kimi xalq qəhrəmnanı Babəkin ərəb işğalçılara qarşı muharibədə sığınacaq istehkamlarından biri olmuşdur. Kalfu qalasının hündürlüyü bəzi yerlərdə 70 metr, bəzi yerlərdə isə 150 metrə çatır. Qalanın diametri 65-40- a dır. Qala müxtəlif zamanlar dağıntılara məruz qaldığından indi yalnız onun aşağı hissəsində qala divarlarının qalıqları gözə çarpmaqdadır. Ehtimal ki,bu divar qalıqları güclü yağış sularının yağmasından əmələ gələn boşalma nəticəsində qaya ilə bərabər uçmuşdur. Belə ki, qala divarlarının qalıqları onun ətrafında olan əraziyə səpələnmişdir. Bundan əlavə qalanın ətrafgında 2 hektara yaxın ərazidə orta əsrlərə aid qab-qacaq,silahlar,ox ucluqları.müxtəlif cür qılınc və nizələr, saxsı qabların olması qaladan aşağıda qədimdə qala şəhərciyinin olmasını mümkünmləşdirir.Ayrıca olararaq oradakı ərazidə 2,7 x 1,3 tr ölçüdə , təqribən 2 metr dərinlikdə hovuzlar gözə çarpır. Tarixçilər qalanı IX-XVII əsrlərə aid edirlər. Tarixi mənbələrdə qala Kafu, Kalfu, Kalakafu kimi də qeyd olunur və invertar nömrəsi 823-dür.
3. Divankə qalası (Alaşa kəndi). Divanək qalası yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir və Astara rayonunun Alaşa kəndi ərazisində yerləşir. Qalanın tikilmə tarixi Orta əsrlərə təsadüdf edir. Divanək qalası yadelli zülmünə qarşı mubarizədə mudafiə istehkamı rolunu oynamışdır.
4.Yekdəst qalası(Təngərüd kəndi). Yekdəst qalası yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir və Astara rayonunun Təngərüd kəndi ərazisində yerləşir. Qalanın tarixi Orta əsrlərə təsadüf edir. Qala müdafiə xarakterli olmuş və yadelli zülmünə qarşı mubarizədə sığınacaq yeri rolunu oynamışdır.
5. Orta əsr yaşayış məntəqəsinin və qalanın qalıqları. Qala qalıqları yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir. Abidənin Astara rayonunun Ərçivan kəndinin ərazisində yerləşir. Abidənin invertar nömrəsi 4120, sistem kodu isə AJA003919-dur.
Körpülər
1. Sipiyə pard (Ağ körpü-Sipiyə pard kəndi). Sipiyəpard körpüsü yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir. Körpünün tikilmə tarixi XIII əsrə aiddir. Körpü öz tikilmə tarixinə görə Azərbaycan ərazisində tikilməş ən qədim körpülərdən biridir. Sipiyəpard körpüsü Astara rayonunun Sipiyəpart kəndi ərazisində yerləşir. Körpünün invertar nömrəsi 4134,sistem kodu isə AJA003933-dür.
2. Piyəcənaparə pard(Piyəcənəpar körpüsü-Piləkon kəndi). Piyəcənəpara pard körpüsü yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir və Piyəcənapar körpüsü Astara rayonunun Piləkon(Piləkəran) kəndi ərazisində yerləşir. Körpünün tikilmə tarixi XIII əsrə təsadüf edir. Abidənin invertar nömrəsi 4135,sistem kodu isə AJA003934-dür.
3. Vılo pard (Dağılmış körpü) (Lomin kəndi). Vılopard körpüsü yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir və Vılo pard körpüsü Astara rayonunun Lomin kəndi ərazisində yerləşir. Körpünün tikilmə tarxi XIII əsrə təsadüf edir. Körpünün invertar nömrəsi 4137,sistem kodu isə AJA003936-dır
Dəyirmanlar
1. Su dəyirmanı (Pləkon-Piləkəran kəndi). Piləkon su dəyirmanı yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir və Piləkon su dəyirmanı Astara rayonunun Piləkon(Piləkəran) kəndi ərazisində yerləşir.Dəyirmanın tikilmə tarxi XIX əsrə təsadüf edir. Su dəyirmanının invertar nömrəsi 4136,sistem kodu isə AJA003935-dir.
2. Yanar bulaq(Ərçivan kəndi). Yanar bulaq kompleksi yerli əhəmiyyətli abidədir və Astara rayonunun Ərçivan qəsəbəsi ərazisində yerləşir. Yanar bulaq həm yerli, həm də xarici turistlərin diqqətini cəlb etməkdədir. Bu bulaq çox maraqlı görüntüdən ibarətdir,belə ki,kibriti bu bulağın suyuna yaxınlaşdıranda bulaq suyu dərhal ad tutub yanır. Mütəxəsislər bunu suyun tərkibində kükürd maddəsinin olması ilə izah edirlər.
Kilsələr
1. Kilsə. Yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsidir.Kilsənin tikilmə tarixi 1880-cı ilə təsadüf edir. Kilsə Astara şəhəri ərazisində yerləşir.Abidənin invertar nömrəsi 4115,sistem kodu isə AJA003914-dür.
Şəhər yerləri, karvansaraylar
1. Qırxtürbə şəhər yeri (Siyaku kəndi). Qırxtürbə şəhər yeri Ölkə əhəmiyyətli Arxeoloji abidədir və Astara rayonunun Siyakuh kəndi ərazisində yerləşir. Şəhər yerinin tarixi X-XII əsrlərə təsadüf edir. Abidənin invertar nömrəsi 825,sistem kodu isə AJA000848-dir.
2. Karvansaray (Qapıçıməhəllə kəndi). Bu karvansaray yerli əhəmiyyətli tikilidir və Astara şəhərinin cənub-qərb hissəsində yerləşən Qapıçıməhəllə kəndinin ərazisində yerləşir. Beləki,Astara çayının kənarında çox qədim tarixə malik olmaqla karvansara mövcud olmuşdur.Həmin karvansaranın qalıqları aşkar edilmiş və onun VII əsrə aid olması müəyyən olunmuşdur. Hal-hazırda həmən karvansarayın qalıqları qalmaqdadır. Ehtimalki,cənubdan-şimala gedən karvan ticarət yolu məhz buradan keçmiş və bu karvanlar məhz yol üstündə yerləşən belə karvansaraylarda dayanacaq etmişlər.Şəkil.Karvansaray.
3. Astara zərbxanalları. Hələ XIII əsrin axırları, XIV əsrin əvvələrində Astaranın Maşxan kəndində pul sikkə zərbxanası mövcud olmuşdur. Rus alimi A.M.Markov Dərbənd, Şamaxı və Təbriz, eyni zamanda Astarada zərb olunan sikkə pullarını dərindən öyrənərək, öz əsərlərində bu barədə geniş məlumatlar vermişdir. Alim sübut etmişdir ki, pulların üzərində adları yazılan şəhərlər, xüsusən də Astara şəhəri elə indiki Astara şəhəridir. Müxtəlif dövrlərdə hökmranlıq etmiş Hülakilər, Cəlarilər, Teymurilər, onların varisləri və başqaları Astara zərbxanasında pul kəsmişlər. Əmir Teymurun və ondan sonrakı dövrlərdə üzərində "Zərbe Astara" (Astarada zərb olunmuşdur) sözləri yazılan sikkələr bilavasitə bizim Astarada zərb olunan pullar olmuşdur. Bunu Avropa alimləri də öz əsərlərində sübut etmişlər. Hal " hazırda həmin sikkələrin 16 nümunəsi Tacikistan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda mühafizə edilir.
Aqşin Mistanlı
Tədqiqatçı-tarixçi
